Tuesday, 30 April 2019

PIZAWN LEH PUZAWN

Hmân ni lawk khân facebook-ah, “Mahni pizawn/puzawn ni na nâ nâ ‘ka nû/ka pâ’ han tih
tlat chu a dik thei lo,” tiin thû ka ziak a, a dik thei lo tlata ka hriat vâng a ni. Mahse, ka ṭhiân
hnâivâi tak tak zîngah pawh ‘ka nû/ ka pâ’ ti-a ko ṭhîn an lo awm nuâl a ni tih chu ka thusawi an
rawn chip zui dân aṭangin a hriat theih.

Kumin March thlâa Mizoram Upa Pâwl General Assembly-ah khân he thû hi an rêl nghe
nghe a nih kha. An agenda pawh heti ang lam hawi hi a ni – Mizo mipate’n kan nupuite nû leh pâ
kan koh dân inang tlâng lo hi inang tlânga koh a nih theih nân MUP hian hmâ lâ se, tiin. He
Assembly-ah hian thutlûkna fumfe an siam thei lo va, tûn thlengin thuchhuah pawh an la nei zui
lo niin a lang. Heti a nih chuan keini ṭhalaite hian nupui pasal kan neih hunah kan duh dân dânin
kan ko ve mai dâwn em ni tih chu zawhna chhân har tak; a taka kan tawn chhoh mêk si a ni.
Tuilairapin Mizo ṭhalaite kan awm mêk a nih ber mai hi mâw!

Tûn hnaiah hemi chungchâng hi nî tin chhuak chanchinbu-ah kan hmu chho ta zeuh zeuh
bawk a. Pizawn leh puzawnte ‘ka pî/ka pû’ ti-a koh tûr tih lama ṭangho hi chuan koh dan chi khat
humhim tumin ṭan an khawh a; ‘ka nû/ka pâ’ tih lama ṭangho ve thung hi chuan a dik ve ve thu an
sawi thung a. ‘Ka nû/ka pâ’ ti-ho hian inkoh dâna buai a ṭul loh thû te, chhûngkua an inpawh phah
zâwk thû te leh, regional variation a nih thû te thlengin an sawi a. A khawi lam ve ve pawhin an
sawi thiam viau a, a dik zawk chiâng taka tehna tur tehkhâwng kan neih miau loh avângin mahni
ṭanna lamah na tak ve vein kan ṭang hlawm niin a hriat.

Tûn kar Thawhṭanni chhuak Vanglainia Sialsukpa Pu Vanlalpeka Sailoin a rawn sawi dan
kha ka la hriat ngâi loh lam daih a ni a, a bengvarthlak hlêin ka hriâ. Anî kha chuan fate tâna pi
leh pu tûra kan zawnsak an nih avângin mâkpain fate pi leh pu tur lo ‘Pi/Pu’ khalh loh loh chu a
ngam ve loh thû a sawi a nih kha. Hetî ang deuh tho hian Pu Lalbiakliana chuan a lehkhabu
‘Zofate Robâwm’-ah a ziak a; mahse, inkoh dan tûr bîkah erawh ‘ka pî/ka pû’ ti-a a koh tûr thû
leh, ṭhangtharte’n ‘ka nû/ka pâ’ tia an lo ko a nih pawhin a suâlna a awm lêm loh thû a sawi a ni.
Heti zâwng hian ka lo ngaihtuah vê thung a: fate tân pî leh pû tûr va zawnsak an ngai kher
kher em ni, ka nû leh ka pâ, ka nûpui nû leh pâ chu an pî leh pû tûr an ni sâ mai a, kan va zawnsak
lam a ni lo. Tlangvâlin sâwn thlâk ta se, a fâ khân a nû nû leh pâte chu a pîin a pû tûr hluah hluah
zâwk a ni a; tlangvâlin a zawnsak lêm lo. Pu Peka sawi ang hi a nih dâwn chuan khuâlkhuâah
hmeichhiain pasal a neih dâwnin ‘Pazawn’ a nei ṭhîn a, chu chu nupa kar thu chhiat châng leh
harsatna eng emaw a tawh chânga a a belh tur, a pa tak tak anga a vawn tûr a ni; a fate tâna ‘pâ’
tûra a zawn a ni chuang lo.

‘A duhin pû se, a duhin pâ se’ tih hi chu a dik êm êm nachungin, a dik famkim meuh lo.
Europe leh America ram lamah pawh khuan pizawn leh puzawn koh dan a mumal lo hlê a ni âwm
e, a ṭhenin ‘mom/dad’ an ti ve mai a; ṭhenkhatin an hming bulah ‘Mr./Mrs’ dahin an hming
pângngâiin an ko mai a. Hnam inneih pawlhna hmunah inkoh dân a mumal lo zêl ni berin a lang.
Mahse, keini he lai ram bial zîm têa khawsa zâ leh thlahtu thuhmunte hian inkoh dân inang tlâng
kan nei lo anga a lang hi a fel lo ka ti a, keini tân mai bakah, chhuân lo la awm zêl turte’n a dik
zâwk an hriat a ngai a ni.

Hetiânga thu inchuh nikhuâ hian mi rin tlâk tak tak thuziak la khâwmin mahni ṭanhmun
sawh ngheh kan tum ṭheuh a, chutiânga ziâka lo dah thlaptute chuan keini ai ngawt chuan
belhchian an dâwlin chhui pawh an lo chhui nasa zawk ngê ngê ṭhin. James Dokhuma chuan a
‘Ṭawng Un Hrilhfiahna’ bu-ah, “Makpa chuan a nupuia nû leh pâ chu ‘ka pî, ka pû’ tiin a ko tûr a
ni,” tiin a ziak a. Heta a ziah dân hi chu a chang fek fawk khawp mai a, ‘ka nû, ka pâ’ ti ṭhinte tân
chuan ner sawk sawkna tur khawpa thu rum a ni. James Dokhuma hian a sawi sual tam lo tûrah ka
ngai ve ngawt thung a. Rapchunga vaimin chi rêp ro tawng rûn chunga ‘ka ngaihdân chuan’ lo ti
ve sek pa narân thukhawchâng âi chuan a pawmawm zâwk êm êm tûrah ka ngai.

Mizo hnam hrang hrang leh Mizo sakhua chungchâng chhui a, chipchiar taka ziaka lo dah
tawhtu Rev. Liangkhaia chuan ‘Mizo Sakhua’ tih a ziahah heti hian a sawi a, “Tin, khuangchawi
tur kha lal emaw, mi ṭha deuh tak emaw an nih chuan an pu (a nupuia pa) khuala awm kha
Khuangchawi huna lo lâm turin, ‘thingthiah’ an ti a, sawhthing zailêp thil khâwm hi an va thiat a;
chutiânga va thiâttu chu an pû khan vawkpui a lo talh tur a ni,” tiin. Makpa tân chuan puzawn chu
‘pû’ an nih thu a sawi chhiang viau a ni. Chhim lamah ‘ka pî/ka pû’ an ti a; hmar lamah ‘ka nû/ka
pâ’ an ti tih thu lêng vâk pawh hian belh chet a dâwl lo khawp mai. Pu Liangkhaia thuziak ‘Mizo
sakhua’ phei khi chu B.A. zirlaibu Chhawkhlei leh Fungki-ah dah tel a ni nghe nghe.

Hming azira kan inkoh dan tlêm tê sawi leh tâ i la. Nû leh pâ chu ‘ka nû/ka pâ’ kan ti a, pi
leh pu chu ‘ka pî/ka pû’ kan ti a, kan unau (nuṭa/laizawn) chu ‘unaunu/ unaupa/laizâwnnu’ kan ti
a, kan pami pawh ‘ka pâ’ tiin kan ko mai a, patea a nih chuan ‘ka patê’ kan ti a, putea a nih chuan
‘ka putê’ kan ti leh mai a, nî leh nutei an nih chuan ‘ka ni/ka nutê’ kan ti a, kan nupui leh pasal
pawh ‘nû-i/pâa’ tiin kan ko mai a ni. Hmeichiain ‘Pazawn’ an nei ṭhin a, an pazawn chu ‘ka pâ’
tiin an ko mai. Eng vâng ngawtin nge pizawn leh puzawn ni na nâ nâ ‘ka nû/ka pâ’ kan tih ngawt
ang lê?

Khaw Lum Leh Lunglen




                 Hausiampa’n, ‘Ka nu, ramṭuanah mi tir lul suh, senhri lawhlêng Lalngo ka awm rih dâwn e; duh leh mual lianpui chu ṭul rawh se,’ a tih ang mai hian, tun ang nipui khaw lum hnuaiah hi chuan eng tih thâ mah hi a tho lo a, kan ṭhu zawi nguai mai a nih hi. “A lum a ni” te hi kan han ti leh hluai a, kan hriat sâ hi kan inhrilh kan inhrilh hlawm a, kan sawi avângin kan chunga lêng khian lum leh sat a ṭhulh chuang hlei lo a. A thawh tûra khuarêl chu sawi leh sêl kârah rinawm deuh mai hian a thawk ngut ngut mai a ni.

              Hausiampa sawi tâkah chuan, ani hi zai thiam leh hla phuah thiam a nih mai bâkah, an hun laia lâm thiam hmingthang a ni a. Ṭum khat chu Aizawl lal Makthangan Darlawn lâm thiam Lelthangkiuva leh chhim lama lâm thiam hmingthang Hausiampa te chu lâm dûn sê a tih avângin Aizawlah a chah a. An han inel tâ a, Lelthangkiuva chu zû buakna nâlah a tlu palh ta hlauh mai a, chu chu Hausiampa chuan heti hian a tih-el nghal zat a:

              Ka rin khûm che’m ni le, Chaltuaia!
              Min la chhing lo, chhim tlang zai hnûn Hausiampa,
              A chiang lo Lelte va lâm leh rawh. tiin.

              Aizawl lal Makthanga in chu a han hawi vêl a, sele ki mawi zet mai te, sakei lu leh bawrhsap C.G.C. Helme-a cup an lakte chu a’n hmû a, ropui a ti hlê mai a, ti hian a han chham mai pek a,

              Zawl khawpui Laldanga rûn êng ruai,
              Kawlfung târ mawi, kamkei lu tlangsakawla,
              Hem-sap No mawi nen a tlar bung e.
              (Mizo Hla Hlui, RL Thanmawia)

              A Sappui ṭawnga “talent” an tih hi, hnam dang tâ tur bik chauh a nih lohzia kan hmu chiang âwm e. A ti mî lo tân chuan hla tlar khat lek pawh hi chai fê tham a ni a, ka thinlungah chuan a chiang asin maw le, te hi kan ti liam mai mai a. Talent neite hi chuan rilrûa vei lâwk pawh awm chuang lovin, a tlachawp tak meuh meuh hian hla thu mawi lutuk te hi an han chham chhuak thei nghal mai a. An awhawm ṭhin bik ngawt mai!

              “A va lum tak êm” ti a, vai siam vir-mep thawlêng hnuaiah, kawr hma phel huaia kan iak kan iak lai hian, mi talent nei ṭhate chuan hêng hun hi remchangah lâin, ruah ṭham loh hlaraw mawi tak tak hmangin lunglen thu min lo fah vê thung a. Thu ziak mite lahin thu leh hlâ  hmangin, mi tin thinlunga nghilh loh tur dam lai lung an lo phun mêk bawk a. Hêng mite hian khuarel hi an hre chiang a, sik leh sâ lo inthlâkin an chhehvêl nun a nghawng dân te an hmu thiam a. Nungdama awm hlutzia an hria a, khâm khawkrawka sathâr nupa lo lim zek zek leh, tû khâw-khâina an ngaihven loh kâwmkâra chaichim mal tlat mai mai pawh hian nunna zai khat chêna dam khawchhuah an thlakhlelhzia an hmu thiam ṭhin.

              A thu khûnkhân lai chu kalsan ta zâwk i la, khua a lum si a, chhiar a hahthlâk palh ang e. Kan mi lunglêngte thu leh hlâ i luhchilh leh zâwk ang.

              ‘Ṭhal rum laiin va tinrengin an dâwn ṭhin,
              Lungrualpui nen suara lengngha kan danna!
              Kan thlawh sawmfang kan zawh tluang kaina ruamah,
              Luang reng rawh lungrualpui nena ruang bualna.

tih hi han chhiar la, a mawi tawk hle tawh a. Lung rualpui nen suara lengngha kan danna han ti leh teh. Kan Mizo ṭawng zawng zawngah hian a mawi ber mai lo maw?’ tiin Pu Rokunga “Chite Lui” hmangin Pu C Ṭhuamluaia chuan a Zoram Nipui essay a tlip a. Pu C Ṭhuamluaia min ngenna ang hian, han chhiar han chhiar i la, Chite lui la kal vê lo tân pawh nipui laia lui kal nawmzia min hriat chhuahtir mai ni lovin, kan lung a tilêng veng veng mai a ni.

              A ni tak a, Mizoram hi tlâng ram a nih avângin tlâng leh mual inkhawh zei zui kârah hian lui hmingthang tak tak chu kan nei tam narawh e. Naupan laia kan nghahhlelh leh thlâkhlelh pakhat chu nipui hun lai hi a ni vê awm asin, Krismas hi chu sawi lohva lum ni tâ se. Sikul chawlh niin kan pi leh pute emaw, kan nu leh pâte emaw hnung zuiin kan han inak chhuak vê hnak hnak a, khawlaia ṭhenrual ṭha kan hmuh apiang chu kan han sâwm chawpchilh a, i-hê lovin kan inzui nghâl mai bawk a. Feh kawng tluanin kan titi lâwng lâwng a, a châng leh kawng thlang mai phunchawng zâra tlaiberh lo tla fâl te chu kan han sai thlawk awrh a. Ui deuh mai hian, ‘A teuh asin,’ tiin kan thlir zui vawng vawng a. Ṭhianzaho zinga a mitvâr berin, ‘A meiah a fuhin ka hria,’ tiin min lo hnêm a.

              Puitlingin kangvâra thlai chi an thlak lai chuan keini naupang erawh chu engti-ah mah min phût lo a. Thlam tlaitlânah zo-thlifim dawngin kan han ṭhu hahdam a, kan thlang mai vauah chuan fim em em hian luitê a lo luang ki kawi ngiai a, chû hmun ngei chu kan tumram chu a ni. Kan han thleng thlâ a, vaukamah kan inphelh ruak sawt sawt a, hmanhmawh bak lengin, kawhte then nawlhin lipuiah kan han zuang lût pap mai a. Duh leh kan kawhte te chu lo lang mai mai mah se, kan pawiti lo. Hleuh dân hrang hrangin kan han hleuh kual a. A chang leh zangthal tui hleuhin kan ti, a chang leh mawngkawhur tui hleuhin kan mawng chauh te chu kan han vawrh kâng a. Ṭhianho zinga a dawih pâwl chuan ngal chen vêl aṭang hian min lo nuih a. Chutiang rêng rêng chuan kan nilêng hun kan khawhral ṭhin a ni.

              Kan chhak deuh lungpher rem laiah te chuan kan aia rual-u zâwk, nulat tlangval hre ve ṭan ek ek te chu an ngaihzawngte nên an insu a, an zinga fiamthu thiamte chuan nuihzâ an siam a, tleirâwl rual chu an nui ṭe awr awr a. A chang leh an han inthlah fal a. Chûng an thlah fâlte chuan eng nge an tih hre châkin, a rûka enthlâk kan lo tum thung a.

              Kan len lai nghil nghiala di kan chhai,
              Hai ang tar leh sakhmel chul tur Awithangpa’n;
              Ka dâwn khawl, lung reng a awi thei lo.

ti-a Awithangpa’n a lo phuahte hi han chhiar ve se chu, khâng kan tleirâwl rualho khân nun hlui an ṭahpui loh vêk pawhin, “an lung a leng vê ngei ang” le.

              Hla phuahtu leh ziaktute thlen chin pêl hretin Awithangpa hian nipui hlâ a phuah a, hetiang hian:

              Tla rawng rawng la, tuar a har mualpui khûm la,
              Ni rii riai Lalawithangpa tuarah;
              A nêm hlei nêm maw le.

              Turni a sa vung vung e, hmawnglawnah,
              Zo hnuhchhawl ang a uai ang tih ka hlau ve;
              Chunglûm lai ni, dul la thangvanah.

tiin. Awithangpa hian sâ a ti ngang ni tur a ni. Mahse, keini’n anchhia kan lawh ang bawrh bawrh chu a ni lo e. Hla nêm leh ṭawngkam mawiin a hau a ni ber.

              Sik leh sâ inthlâk hian A Zo a Vai, a Sâp a Hângin kan nunah nghawng a nei ṭheuh âwm e. A bikin nula tlangvâlah nghawng a neih nasat ber a rinawm. Urlâwk zâna intawng tân chuan thlasik khaw vawt vin tûk te hian an lung a lên em em ang a. Ruahpui vân-âwn hnuaia insawi rem tâ te tân chuan “fur khawthiang karah suihlung lengin ka vân ruai e” te pawh an lo ti maithei. Thlangsappui rocker, Bryan Adams pawh hian 1969 Nipui lai kha  a ngai thlu ve ngang a ni ang.

              Oh, when I look back now,
              That summer seemed to last forever
              And if I had the choice
              Yeah, I’d always wanna be there
              Those were the best days of my life

a lo ti thlâwt a ni. A ngial a ngan chuan “Kha nipui kha, ka han chhui kir châng hi chuan, ral thei lo tur riakah ka lo ngai a. Hun remchâng nei ngat i la chu, kir leh mai ka la duh reng. Hringnuna ka hun tawn duhawm ber a ni” tihna a ni awm e.

              Mahse, a lum a ni!

(Tetea Ralte dt.30.4.2019 khaw lum ni)

Sunday, 7 April 2019

Thu Ziah Chungchang

Thuziak mite thuziak ngaihnawm tak, suangtuahna khawvela min chentir thei khawpa rilru khawih leh lairil fan raih mai han chhiar châng hi chuan, "engtin nge mi hian heti êm êma thu ziah an thiam bik mai le" tiin mahni leh mahni ka inzâwt fo.  Lehkhabu ngaina leh chhiar peih tak ka ni nâ a; a ziah lamah erawh ka hlawhchham let der thung a. A hming chuan thu fahrah tê tê chu ka ziak ve ṭhin a; mi chhiar atân êm chuan ka sit a, ka thukru bo a, keimah ngei pawhin ka hai chhuak zo leh lo a. Poetry te hi ka ngaina a, mi ziah sa ka chhiar zawh hian ti ve thei mai turah ka inngai a, lehkhapuan leh pen inchhawpin kan hel nuai a, a har ṭhin khawp mai. Tlêm azawng chu ka'n ziak pum ve mai a, chû pawh ka thukru bo zêl a. Ziah vê châkna rilru ka neih apiang khân harsatna tâwk lovin lo ziak pumhlum vê zêl i la chu, thuziak fahrah tê tê chu ka khâwl ve ruih tawh ang.

Mahse, ka ziah chhun ang ang pawh mahni insit luatah ka thukru bo zo ka tih kha. Nupui te han puan ta lâw lâw i la, a bo chhan zingah pakhatah chuan ani hi ka puh lo thei lo. Note bû tê leh register chhah vak lo hi thu eng emaw ziah nan tiin ka lei vê fo a. Khum bul dawhkanah ka dah mai ṭhin a, ka lei hlim leh tlêma ka keu zin deuh lai hi chuan min chuhpui ngam lutuk lo a. Hun an liam hlek a, tlêmin ka inthlahdah ta deuha a hriat veleh 'engmah tak tak a ziak puitling leh lo ang' ti ni awm tak hian ba-bû atan a lo hmang ta ṭhin a. Sumdawng nû, mahni inchengvawng tih takah, ka note-bu han keu i la, a ni leh thla, a dâr zât nen lam hian second-hand lâk ni tih te, Zoremi bâ tupperware set hnih Rs. 750 tih ang duang te hi a lo intlar pêt pût a. Han kamkhat zauh châng pawh ka ngah, ngawih bosan tak mai mai ṭum pawh ka ngah. Taima i la, ziak peih i la, ka thu ziahna note-bû te chu in chherchhuan êr ûr se chuan, min ziah hnawksak bik lo ang. Keimah vâng zâwk a ni.

Phur châng chauha ziak ṭhin, phur viau lai pawha ziah tur haihchham tlat ka nih miau avang hian engtik khaw tikah mah writer ka ni ve dawn lo ni te hian ka inhria a. Miin hunbi neiin chanchinbu-ah te thu an ziak a, chawpchilh deuh deuh pawhin thupui fûn leh ngaihnawm tak tak an ziak thei a, lehkhabu te lah hi an khawr pum zung zung mai chu a nia. Eng nge an ei a, eng nge an in bik ni? Mi hi an lo mak teh e!

Zir sân leh sân loh pawh hi a ni chiah lo a niang. Mizo ṭawng chheh dik kawnga kan thiampuipa Jf-a te, Ṭawngkam bungrua nei ṭha leh thu ziak ngaihnawm thiam James Dokhuma te, Thawnthu phuah kawnga Mizo zinga kan arsi êng bik Lalnunchanga (Taitea) te hi pawl sawm pawh zir thleng lo an ni hlawm e an tih chu! Fianrialah an lo bei nasa fû thei a, chu erawh kan hriatpui loh thil a ni a. Nuam ti takin an lo ziak par par thei bawk a, chu pawh kan hriatpui chuang lo. An kutchhuak en hi chuan Pathian hian a ti mi deuh tûr hi chu a ruat sâ a ni tih hi chu hnial rual a ni lo.

Nih leh, thuziak tur hian Pathianin talent min pe ve lo tihna em ni? Harsa ti chung chunga thu ziah ka tum ve chhên hi ka tih sual lian tak em ni? Chuti ringawt chu a ni thei bik lo ang. Engati nge ziak mi ni si lovin ziah châkna ka neih tlat? He ziah châkna hi khawi aṭanga lo kal nge? Ka nupui hi thuziak mi a ni lo a, ka note-bû-a a sumdawnna kaihhnawih a lo ziah vê fo bâk hi chu thû a ziah ngai ka hre lo. A chhan chu ziah châkna a nei lo a, chutiang lam thlarau chuan a pâwl hek lo. 

Zânah kan han mû a. Mutthilh theih loh ṭumin rilruah thu eng eng emaw a rawn inlâr a, a tûkah chhumbung rumin kan han ngaihtuah lêt a, ziah tumin kan han bei a. Zan reh laia kan suangtuahna kal bing ang khan rilru a lo fim  tawh ṭhin si lo a, kan pamṭul leh a. Lirtheia kan chuan lai te, thlan tlaa hna rum kan thawh lai te, biak ina pastor thu hril ngaihthlak lai te, ramhnuai pilrila thingtuai sah lai te hian rilru-ah eng eng emaw a rawn lut a, "Aw le! hei hi chu ka ziak dawn alawm" ti rilru rân chungin in lam kan pan a, eng eng emaw thil dang avângin kan pamṭul leh a. A sarhu laia tih nghal thuai thuai loh chuan rilru-a a inmun chhoh tak tak lai ang khan a lo tak tawk tawh ṭhin si lo a, kan beidawnpui leh ṭhin a ni.

Heti hian ka ngaihtuah tâ a. Hmana sikul kan kal lai khan lehkha ziak chungchang kan zir a. Thuziak ṭha nei tur chuan taimak a ngai a, peih rei a ngai a, phûrna leh châkna hi chu zâa pakhat lek a ni a; a bâk zâa sawmkua pakua hi chu taimakna leh tuarchhelnaa innghat a ni, tiin a sawi a. A dik a nih ngat chuan, beidawng lovin i la ziak chho ve bek bek dawn teh ang.

Tetea Ralte
7.4.2018 dar 10:45 pm

Friday, 22 March 2019

CHAWNGCHEN
Source: Mizo Hla Hlui, RL Thanmawia.


Mizo zinga chawng hmasa bera ngaih chu Lersia a ni a. A pain a thihsan a, a u Ngirtlingi nen hian an pa Salawnkhar-in a enkawl a. An pa nupui Cherchhawngi hi a damlo a. Puithiam Hnilchhawngi koin, thawi chikim, ran lu kima an thawi pawhin a dam thei lo a. Mihringa thawi a ngen zel a. A pasal chuan a nih leh kan bawihnu pakhat hi hmang mai ila a tih pawhin bawih thlarau chuan min chhanchhuak zo lo ang, Ngirtlingi hian min thawi rawh u, a ti a. An pa chuan a hnial ngam lo a. A nau Lersia kha lo-ah hna thawkin a riah botir a. Ngirtlingi chu inthawi nan an talh ta a. Mahse, a dam thei chuang lo a, heti hian hla a phuah a-

Dam rawng kata mihriem in kan thawi
Vanhnuoi cherchawng kei ka pam ta i e

tiin a thi ta a. Lersia lo riak chu a lo hawng a, a pa Salawnkhar khan duat takin a lo bia a, a inchhir thu leh a in atanga chhuaka sepui leh arpui chi thaa a indan tur a hrilh a, a kai chhuak ta a. Chhim lamah San ramah a awm ta a. Lo-a a riah lai khan mumang a nei a. Sumrisang anga tle sur eng a hmu a, "Lersia, lungngai hlek suh, Lal ropui leh hausa tak i la ni ang," tiin aw a hre tawh a. A sepui kha Sekumchhir a lo ni a, a lo hausa ta a. Sehmaituak chhunin Vai lalpa Chawnmanga hnuaiah Lal a lo ni ta hial a. Heta Sehmaituak a chawnna hi ni thum laiah pawh an tlan zo seng ta lo a, a uih dur dur a; chutih lai chuan tupa a nei a, 'I chawnna sa a uih em a, Chawngthua ni rawh se' an ti a.

Lentlanga kan la awm lai (AD 1500) velah chawng an chen tawh niin upa ten an sawi thin. Chawngthu pa hausa Lersia phei chu, hemi hma hian a lo chawng tawh ni awma sawi a ni a. Mahse an chawngchen hian hla an nei lo nge ni, kan hriat chhun hi a hovin a tawi hle a.

_Lersia chawng mata, Vanzawlah chawng mata_ tih chu kan hla hriat theih chu a ni.


Mizo pi-pute ngaihdan chuan mihring an thihin an thlarau chu mitthi khuaah a kal thin a. Chu chu mitthi zawng zawng kalna tur a ni. Mi naran chu chu mitthi khuaah chuan an cheng a. Mitthi khaw rau rauah chungnung zawk, mi naran kal theih lohna hmun a awm a, chu chu Pialral a ni. Pialrala kal thei tur chuan an dam laiin thil pahnih namai lo tak tihhlawhtlin tur a awm a. Pakhat zawk chu 'ram lama thangchhuah' a ni a, sahrang an kah kim vek a ngai a. Pakhat zawk chu 'in lama thangchhuah' a ni a, neih-nun a ngai hle thung. In lama thangchhuah tur chuan chawngchen a ngai a. Chawngchen hian ni ruk lai a awh thin a ni.

A ni khat ni-ah hian chawngpa chuan ngamtlakte sawmin chawngpa in an thawm tha sauh sauh a, hemi ni hi 'In chhe siam ni' an vuah a. Hemi ni vek hian nula leh tlangvalin sa chhumna tur thing an phur a. Zan lamah chawngpa inah chung nula tlangvalte chu an zai tlaivar thin a, hemi zan hi 'Thingfar zan' tiin an sawi thin. Thingfar zanah chuan chawngpa in chhuat dungah nula leh tlangval chu an thu tlar put a. Tlangvalin nula an kap-ka-lak a, khuangpu-in zai a hruai a, nula leh tlangvalho chu an zai a, an insawi dual dual a, a khat tawkin nula tlangval inkap-ka-lak chu an inthlak kual a. Hetiang huna an hla sak chu 'Chawngchen zai' an ti.

Chawnchen zai hla lar zualte- Hla tluang, Zai lam hlapui, Tlangkhaw zai, Tlangphei zai, Nilen zai, Dawn zai, Lumtui zai, Bellung zai, Buangkhaw zai, Khawhar zai, Mitthi hrah zai, Hla lungleng, Khawvar zai, Hla ṭhu, Darthiangi leh Chertuala zai.

Tlai ni tla chiai e, chhuihthang ka kalna,
Siali lengin ka khua min thlen u.

Siali lengin ka khua mi thlen chuan,
Chun tawnah hlei ang ka hril nang e.

Ṭan khaw chhe lung siali kan fiamna,
Pel mawh ta'ng, Thangi u ngai ing e.

Thangi u leh lentua bawngva,
Chim loh ten pualva di ṭin ing e.
(Hla Lungleng)

Wednesday, 10 May 2017

I NIHNA DIK TAK I HRIA EM?


‘Mi inngaitlâwm tak i nih phawt chuan eng mahin a tibuai lo ang che, fakna emaw, hmingchhiatna emaw pawh ni sê; a chhan chu, i nihna i hriat chian tlat vâng a ni.’
~Mother Teresa

Mahni nihna dik tak la man fuh hlei thei lo patling til ṭial nih a har loh tluk zetin, mihring nihphung hmu fuh thei hlek lo nutling zahmawh ṭhankin nih pawh thil har a ni lo. ‘Kei hi eng ngê maw ka nih chiah lê?’ ti-a chhûngrila inbih chet chet ṭhinte hian mihring nihna dik tak an hai chhuak ṭhin a, chu chuan chapona dawhsân atâ hnûk hniamin, inngaihtlâwmna puân nêm a sintîr ṭhîn.

Kan nihna emaw kan tih hi kan nihna tak tak a lo ni lo zâwk fo a, kan nihna pâwnlâwi zâwk hi kan nihna kumhlun tûr emaw kan tih ṭhin avâng hian kan buai phili phah fô a ni. Mita hmuh theih chinah chuan kan lo ropui viau pawh a ni thei, nihna ropui chelhin chawimawina tlâng sâng takah ṭhuthmun kan rem pawh a ni thei; chu ropuina chuan kan nihna dik tak lak ata min ṭhen hrang kumkhuâ dâwn chuang sî lo. Hê khawvêlina min pêk nihna phuahchawp, keimahni leh keimahni’na kan inbel chawp, lang theia langsâr taka intâr hi kan nihna pawnlâwi zâwk chu a ni a. Mihring nihna dik tak zâwk erawh chu – thi thei, mahnia tal hrang thei lo, mit khap kar lovah eng nge lo thleng dâwn tih pawh hre lo, derdêp leh nakin lawka thlanmuala vui liam tûr, chumi hnû-a rorelna la paltlang tûr kan ni zâwk.

Nula hleitling leh hmel ṭha tak, zirna lamah pawh mi pangngai chung lam, a hawiherah pawh tûnlai ṭawng takin ‘confi’ hmel êm êm mai hian sorkar department pakhata Group A officer hnâ chu a hmu ve hlauh mai a. A lâwmziâ chu sawiin a siâk lo. Amah âi mahin a chhûngte chu an la lâwm zâwk lehnghâl a. Vêng chhûnga pâwl hrang hrangin lawmpuina thilpêk an hlân mawlh mawlh a, dawhsânah ṭhû-in a hawi velh velh mai a ni.

A hna thar a zawm nî-a a room a’n lût chiah chu hringnun zinkâwng hrehawm zawh hrep hnû-a vânram kawtchhuah han chuangkâi ta thutah a inchan deuh roh a, lâwm avânga thlawh theih chu ni sê a pindan ropui tukverh aṭang chuan a thlâwk chhuâk duh hiâl ang. A pindan zau ṭha hek hawk, a cheina’n pawh an sêng fê ang tih tûrah chuan a hna atâna a mamawh tinrêng chu chhawpsak a ni a. A ṭhutna dûp nuâm takah chuân ṭhûin a ṭhutthlêng chu a’n ṭhut vir pap pap a. A dawhkân zâu hek hawkah chuan a duh chen chen mi a biakna tûr,  a hman man sorkar châwi tûr telephone a inchhawp a, chumi bul maiah chuân hmehrîk a inhûng a, a hmeh rîk rual ruala rawn tlân lût nghâl tûrin pâwn lamah chuan peon pahnihin an vil reng bawk a. A dawhkân sîrah chuan a duh apiâng a hmeh chhuahna tur computer, internet speed chak tâwk taka thuam chu a inhûng rup mai bawk a. A suangtuah phâk bâka dinhnum ṭhâ chu ama kê ngeiin a dai mêk a ni.

A pindan ropui tak chu lungsi taka a thlîr kuâl hnû chuân a ṭhutthlêng chu a’n tivir mep a, tukverh puanzâr chu kêuvin khuâ a’n chuân a- duhthusâm ram khawvêl tharah a chuâng kai mêk a ni tih hriat takin thaw a’n la halh a. Khawpui chhûnga in ropui tak tak lo ding khup te leh lamliana lirthei changkâng pui pui lo insûl zut zut te chu thlîr chungin, a thlabi hlawh tûr tam tham fê chu a mitthla a, engtik nî-ah emaw chuan in ropui tak dinin, chûng a thlîr mêk lirthei changkâng ber ber chu a la nei ve thei thuai dâwn a nî tih chu a hai lo. A ṭhiân hluîte a’n suângtuah lêt a, a dinhmun chu an awt vê hlêin a ring a ni.

Chutiâ rilru thawveng leh hahdam taka a ṭhut veng veng lai chuan a phone chu a rawn ri ral ral a,“Hello!” a’n ti puâm ṭâlh a. Mahsê….
“Pî… mâw?”

“âw, nî ê, keimah ka nia,”

“Hmân nî-a i inentîrna result kha a chhuak a, vânduaithlâk takin cancer a ni tlat mai!”

Chutah zet chuan le, sorkarina a pêk dinhmun ropui tak chuan a chhanhim theih lohzia a inhre chhuak a, nî tina hlo thlô ṭhîn a ṭhiân hluîte âia a dinhmun a sân bik lohzia a inhmu chhuâk a, in ropui taka khawsâ leh râp-in ṭawngṭâwl zeta khawsâte danglamna a tam bîk lohziâ  a hre thar a. Lirthei man to a lo suangtuah zawh chiah te chu eng mah lo mai a nihziâ a ngaihtuah chhuak zêl a. Beidawnna ruam khawvêl tharah a chuâng kai mêk a ni tih hriat takin thaw a’n la halh a, a meng ngui nghiai a!

A nî asin, chaw vawi khat lem suala vui liam mai theih, zan khat thil thû-a mang puk thei, nghet lo leh derdêp tak mai mihring hian kan nihna dik tak hi haiin kan lo inhrosa leh kûk kûk ṭhîn a. Kei ber emaw inti ni âwm takin kan hawi velh velh a, kan thle ngât ngât a, kan ri deuh thâwng thâwng a, kan pâwr em em mai bawk a. A hahthlak ka ti ṭhin!

Mihring nihna dik tak hre chiâng apiângin Pathian an ṭih a, an chungah eng pawh thleng sê Pathian ruatah an dah ngam a, hlimna an tawnin lawm thû an sawi a, lungngaih niin lawm thû sawi an ṭhulh chuang lo, he khawvêl hi thlîr lova beiseina nêna chatuân hmun  an thlîr ṭhin vâng a ni.


10/05/17  10:28 PM

Monday, 8 May 2017

HMANGAIHNA

'I kalna apîangah hmangaihna chî theh darh la: a hmasa berah chuan i in lum ngêiah nî sê. I fâte leh i nupui-pasal leh i ṭhenawm khawvêngte chu hmangaihnain kuângkuah la. . . Tû pawh, an rawn pan hmâ che âia hlim zâwkin kaltîr ang che. Pathian ngilneihna a taka lan chhuahtîrtû ni la; hmêl ngainatawm, mitmeng nêlawm, nui hmêl duhawm, bîangbiâk nuâm nih tum ang che.'
- Mother Teresa

College pakhata sociology professor leh a zirlaîte chuan Baltimore vêng chênbeh-a chêng mipa naupang 200 ruâl chanchin an zir chiâng a. Zirlaîte hnênah chuan chûng naupang hmâkhuâ tûr an hmuh dân chu ziâk ṭheuh tûrin a hrilh a. "Hun ṭhâ (chance) an beiseipuiawm loh," tiin chûng naupang 200 hmâkhuâ chu an ziâk ṭheuh a ni. Kum sawmhnih pangâ hnû-ah sociology professor dangin chû an lo zir chian tawhna chu a zir nawn ve leh ta a. A zirlaite nên chuan khâng naupang 200 ruâl chungah khân eng ngê thleng ta zêl tih hriat tumin an va kalchilh a.  Thihna avâng leh pêm bo tawh avânga chuti lâi hmuna awm tawh lo 20 tih loh, 180 zînga 176 ngawt chu lawyer, daktawr leh sumdawng lian an lo ni tawh hlawm a.

Chu professor mak ti lutuk chuan a chhan zawn chhuah a tum ta nghâl a. Vanneihthlâk takin chu lai hmunah chuan anmahni ngei chu biâk theihin an lo la awm vek a, "I hlawhtlin chhan ber hi eng ngê ni le?" ti-a a zawh chuan, "Kan zirtirtû khâ a ni," tiin an chhâng ṭheuh hlawm a. Chu zirtirtû chu a lo la dam hlauh mai a, a upa hlê tawh nâin harhvâng tak hmel a la pû a.

Professor chuan va zawng hmûin, heti hian a zawt ta a, "Vêng chênbeh mipa naupang khâng zozâi hlawhtlinna dawhsâna dintir tûr khân eng mitdawivaih nge maw i hman bîk lê?"

Lâwm hmêl tak leh nuî deuh sak chung hian, "Thil hô tê mai maw lê. Khâng mipa naupangho kha ka hmangaih a ni," tiin a a phun sap a.

(Eric Butterworth, Chicken Soup For The Soul)

8/5/2017 10:28

Sunday, 30 April 2017

HLAWHTLINNA

'Failure is the foundation of success, and the means by which it is achieved.'
₹Lao Tzu

Sum ngah ngah hmel ṭha kan tihna khawvel, 'sum tel lo chuan eng mah a tih tak tak theih loh ve, sum hi a lo pawimawh ber mai a nih hi' ti-a sum hmanga ram lak kan tumna khawvelah hian sum ngah vak lo tan pawh a hlawhtlin theihzia AFC aṭangin kan hmu thar leh ta awn awn mai.

Mohun Bagan player duh lai leh an chhuanvawr, Haitian pa rothap Sony Norde-a'na kum thum chhunga a hlawh tur chu cheng vaibelchhe ruk chuang a ni a, a kum khat hlawh chu cheng vaibelchhe hnih chuang tihna a nih chu! Kumina Aizawl Football Club budget pum pui chu cheng vaibelchhe 1.25 a ni. A awmzia chu Mohun Bagan-ina an player pakhat lek tana an sum sen ai fe-in AFC budget chu a hniam zawk daih tihna a nih chu.

Hlawhtling tur hian sum chu a pawimawh tih hi sawi sawi ngai lovin kan hre vek; mahse, a pawimawh ber erawh a ni lem lo. Mi hlawhtling tak takte hi bul ṭanna hniam te aṭanga rawn zi chhuak an ni chawk. Chutiang mi chu sawi dawn i la, sawi tur an kuh ṭul ang. Abraham Lincoln te, Cristiano Ronaldo te sawi tel loh pawhin sawi sen an ni lo ang.

Tu nge kha, 'Hlawhtling tura thil pawimawh pathum chu Taimakna, Taimakna, Taimahna' titu kha? Taimak na na na chuan a hlawhchham theih loh ti ve ta i la, kan sawi sual em lo vang chu maw! Kan la hlawhchham fo a nih chuan kan la taima tawk lo tihna a ni mai. Amaherawhchu, 'pa rem hre lo pa tal hah' an sawi ang deuhvin, taima rum rut mah i la, remhriat loh chuan thil ho te-ah pawh thapui nena beih chiam a ngai fo a, thluak hman thiam erawh a finthak ang.

Ruahmanna fel leh kan chhehvela hmanraw awm te hman ṭangkai thiam hi thil pawimawh tak pakhat, hlawhtlinna dawhsana min dintir theitu an ni vein ka hria. Abraham Lincoln kha lehkhabu a chhiar nasa an ti a, a chhehvela lehkhabu awm chu chhiar loh aram pawh a nei lo an ti ṭhin. Eng lehkhabu bu nge a chhiar erawh kan hre lo. Ani pawh khan a chhehvela lehkhabu awm chu hmang ṭangkaiin a chhiar tluk tluk mai ni tur a ni.

Hlawhtling tur chuan Taimakna, ruahmanna fel leh chhehvela hmanraw awm hman ṭangkai thiam a pawimawh ta tihna a nih ber chu. Hei hi AFC aṭanga ka zir chhuah a ni.

Nilen nuam u le.